Veel mensen denken bij trauma aan een ingrijpende gebeurtenis zoals een ongeluk, geweldsincident of natuurramp.

Bij complex trauma ligt dit vaak anders.

Complex trauma ontstaat meestal niet door één gebeurtenis, maar door langdurige blootstelling aan onveiligheid, stress of emotionele overbelasting.

Dit kan bijvoorbeeld gaan om:

• emotionele verwaarlozing
• afwijzing
• pesten
• mishandeling  (fysiek of emotioneel)
• huiselijk geweld
• misbruik
• chronische spanningen binnen het gezin
• opgroeien met ouders die emotioneel onvoldoende beschikbaar waren
• voortdurend moeten aanpassen aan de behoeften van anderen
• het ontbreken van veiligheid, steun en co-regulatie

Vaak was er niet voortdurend sprake van fysieke onveiligheid, maar wel van emotionele onveiligheid.

Voor een kind kan ook dat diep ingrijpend zijn.

Ontwikkelingstrauma en complexe PTSS

Kinderen zijn voor hun overleving volledig afhankelijk van hun ouders of verzorgers.

Wanneer een kind herhaaldelijk ervaart dat gevoelens worden afgewezen, genegeerd of onvoldoende opgevangen, leert het zenuwstelsel zich aan te passen aan die omstandigheden.

Het kind leert niet hoe het zich veilig kan voelen, maar hoe het moet overleven.

Veel mensen met complex trauma hebben daarom ook te maken gehad met onveilige hechting of ontwikkelingstrauma.

Ontwikkelingstrauma verwijst naar wat er tijdens de ontwikkeling van een kind is misgegaan. Complexe PTSS verwijst naar de gevolgen daarvan op latere leeftijd.

Hoewel complexe PTSS ook kan ontstaan na langdurige traumatische ervaringen op volwassen leeftijd, zoals huiselijk geweld, relationeel misbruik, oorlog of gevangenschap, zie ik in mijn praktijk vaak dat complexe PTSS samenhangt met vroege ervaringen van onveiligheid, emotionele verwaarlozing en hechtingsproblematiek.

De kenmerken van complexe PTSS

Mensen met complexe PTSS kunnen ook de klassieke PTSS-klachten ervaren, zoals:

• verhoogde waakzaamheid (hypervigilantie);
• snel schrikken;
• prikkelbaarheid;
• slaapproblemen;
• herbelevingen;
• nachtmerries;
• concentratieproblemen;
• vermijdingsgedrag;
• chronische lichamelijke spanning.

Daarnaast zijn er drie kenmerken die specifiek horen bij complexe PTSS.

Problemen met emotieregulatie

Veel mensen met complex trauma ervaren moeite met het reguleren van emoties.

Zij kunnen bijvoorbeeld:

• snel overspoeld raken door emoties;
• sterke stemmingswisselingen ervaren;
• woede-uitbarstingen hebben;
• angst- of paniekreacties ontwikkelen;
• dissociëren;
• juist weinig voelen;
• moeite hebben zichzelf te kalmeren.

Vaak heeft het zenuwstelsel jarenlang in een overlevingsstand gestaan en moeite om terug te keren naar rust en veiligheid.

Een negatief zelfbeeld

Veel mensen met complex trauma dragen diepgewortelde overtuigingen met zich mee zoals:

• Ik ben niet goed genoeg.
• Ik ben niet belangrijk.
• Ik doe er niet toe.
• Er is iets mis met mij.
• Ik ben een last voor anderen.
• Ik ben waardeloos.
• Ik ben schuldig.

Deze overtuigingen zijn meestal niet ontstaan doordat iemand daar bewust voor gekozen heeft, maar doordat het zenuwstelsel zich heeft aangepast aan de omstandigheden waarin iemand opgroeide.

Problemen in relaties en verbinding

Omdat complex trauma vaak ontstaat binnen belangrijke relaties, zien we de gevolgen daarvan vaak ook terug in relaties.

Mensen met complexe PTSS kunnen bijvoorbeeld:

• moeite hebben anderen te vertrouwen;
• bang zijn voor afwijzing;
• bindingsangst ervaren;
• verlatingsangst ervaren;
• veel bevestiging nodig hebben;
• zichzelf aanpassen aan anderen;
• conflicten vermijden;
• steeds opnieuw terechtkomen in ongezonde relaties.

Tegelijkertijd verlangen veel mensen met complex trauma juist sterk naar verbinding en nabijheid.

Hierdoor ontstaat vaak een innerlijke strijd tussen behoefte aan contact en angst om opnieuw gekwetst te worden. Dit kan zich uiten in een grillig patroon van aantrekken en afstoten: verlangen naar nabijheid wanneer iemand afstandelijk is, maar juist afstand nemen wanneer iemand dichtbij komt. Ook kunnen relaties gekenmerkt worden door terugkerende conflicten, onzekerheid of moeite om grenzen aan te geven.

Waarom blijft het zo hardnekkig?

Veel mensen begrijpen met hun verstand dat bepaalde situaties veilig zijn.

Toch reageert hun lichaam alsof er gevaar dreigt.

Dat komt doordat trauma niet alleen wordt opgeslagen als een herinnering, maar ook in het zenuwstelsel.

Wanneer een kind jarenlang moet overleven, leert het zenuwstelsel voortdurend alert te zijn op gevaar.

Deze oude overlevingspatronen kunnen ook op volwassen leeftijd nog automatisch geactiveerd worden, zelfs wanneer de oorspronkelijke dreiging allang voorbij is.

Daardoor kunnen mensen heftiger reageren dan zij zelf zouden willen.

Niet omdat zij zwak zijn, maar omdat hun zenuwstelsel ooit heeft geleerd dat deze reacties noodzakelijk waren om te overleven.

Veiligheid in jezelf

Veiligheid in jezelf ontstaat wanneer je leert herkennen:

• wat je voelt;
• wat je nodig hebt;
• waar je grenzen liggen;
• welke oude patronen actief worden;
• welke innerlijke delen getriggerd raken.

Je leert jezelf beter begrijpen en met meer mildheid naar jezelf kijken.

Veiligheid in je lichaam

Veel mensen met complex trauma leven vooral vanuit hun hoofd.

Het lichaam voelt onveilig, overweldigend of onvoorspelbaar.

Daarom werken we in de behandeling ook lichaamsgericht.

Je leert:

• lichaamssignalen herkennen
• spanning reguleren
• emoties verdragen
• contact maken met lichamelijke sensaties
• je autonome zenuwstelsel beter begrijpen
• meer rust en veiligheid in je lichaam ervaren

Dit doen we bijvoorbeeld met behulp van:

• ademhalings- en regulatieoefeningen
• lichaamsgerichte oefeningen
• sensomotorische technieken
• aandacht voor het autonome zenuwstelsel
• werken met innerlijke delen
• oefeningen gericht op gronding, oriëntatie en lichaamsbewustzijn

Veiligheid in verbinding met anderen

Complex trauma ontstaat vaak in relaties waarin onvoldoende veiligheid, afstemming of steun aanwezig was.

Juist daarom vindt herstel ook voor een belangrijk deel plaats in verbinding met anderen.

Dat begint vaak binnen de therapeutische relatie.

Stap voor stap leer je ervaren:

• dat emoties er mogen zijn
• dat kwetsbaarheid niet automatisch leidt tot afwijzing
• dat grenzen veilig kunnen zijn
• dat conflicten niet altijd leiden tot verlies van verbinding
• dat nabijheid mogelijk is zonder jezelf kwijt te raken

Nieuwe veilige ervaringen helpen het zenuwstelsel om oude verwachtingen los te laten.

Herstel is mogelijk!

De gevolgen van complex trauma zijn diepgaand, maar niet blijvend onveranderbaar.

Het zenuwstelsel blijft gedurende het hele leven in staat om nieuwe ervaringen op te doen en nieuwe verbindingen aan te leggen.

Complex trauma ontstaat vaak in een context van langdurige onveiligheid, onvoldoende afstemming en een gebrek aan emotionele ondersteuning.

Herstel ontstaat daarom niet alleen door inzicht, maar vooral door nieuwe ervaringen van veiligheid — in jezelf, in je lichaam en in verbinding met anderen.

Vanuit die veiligheid wordt het mogelijk om oude pijn te verwerken, patronen te doorbreken en stap voor stap meer te leven vanuit wie je werkelijk bent.